पोखरा स्पोर्ट्स । खेलकुद मानव जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा हो । यसले मानिसलाई शारीरिक रूपमा स्वस्थ, मानसिक रूपमा सशक्त र सामाजिक रूपमा अनुशासित बनाउँछ। कुनै पनि राष्ट्रको पहिचान र गौरव बढाउन खेलकुदले ठूलो भूमिका खेल्छ । विश्वका धेरै देशहरूले खेलकुदलाई राष्ट्रिय विकासको एउटा महत्वपूर्ण आधारको रूपमा लिएका छन् । नेपालमा पनि खेलकुदप्रति युवाहरूको रुचि र प्रतिभा प्रशस्त छ, तर अपेक्षित रूपमा खेलकुदको विकास हुन सकेको छैन । त्यसैले नेपाली खेलकुदको विकासका लागि ठोस योजना, उचित व्यवस्थापन र दीर्घकालीन दृष्टिकोण आवश्यक छ ।
खेलकुद केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, राष्ट्रको गौरव र पहिचानको प्रतीक पनि हो । जब कुनै खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा देशको झण्डा फहराउँछ, त्यो सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि गर्वको क्षण हुन्छ । त्यसैले खेलकुदको विकासका लागि सरकार, समाज, खेल संघ, प्रशिक्षक र खेलाडी सबैले मिलेर काम गर्नुपर्छ ।
नेपालमा खेलकुदको व्यवस्थापन र विकासको जिम्मेवारी मुख्य रूपमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले सम्हालि रहेको छ। यस संस्थाले विभिन्न खेल संघहरूलाई समन्वय गर्दै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा खेलाडीहरूलाई सहभागिता गराउने काम गर्छ। तर अझै पनि पर्याप्त पूर्वाधार, आर्थिक स्रोत र स्पष्ट नीति अभावका कारण खेलकुद क्षेत्रले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन ।
सबैभन्दा पहिले खेलकुदको विकासका लागि पूर्वाधार निर्माण अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । देशभर पर्याप्त खेल मैदान, प्रशिक्षण केन्द्र, रंगशाला र खेलकुद सामग्रीको व्यवस्था हुनुपर्छ । अहिले पनि धेरै खेलाडीहरू सामान्य मैदानमा अभ्यास गर्न बाध्य छन् । काठमाडौं र पोखरामा रहेको दशरथ रंगशाला जस्तो रंगशालालाई आधुनिक बनाउनु पर्ने आवश्यकता छ, साथै देशका विभिन्न प्रदेश र जिल्लामा पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेल मैदान निर्माण गर्नुपर्छ । जब खेलाडीहरूले राम्रो वातावरणमा अभ्यास गर्ने अवसर पाउँछन्, तब उनीहरूको क्षमता अझ राम्रोसँग विकास हुन्छ ।
उद्योग, व्यवसायी र सामाजिक संस्थाहरूले खेलकुदमा लगानी र प्रायोजन गर्न थाले भने खेलाडीहरूलाई राम्रो अवसर मिल्न सक्छ । खेलकुद प्रतियोगिता, प्रशिक्षण कार्यक्रम र प्रतिभा खोज अभियान सञ्चालन गर्न निजी क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।
दोस्रो, महत्वपूर्ण पक्ष भनेको विद्यालय र कलेज स्तरबाट खेलकुदको विकास गर्नु हो । बालबालिका र युवाहरूको प्रतिभा पहिचान गर्ने सबैभन्दा राम्रो ठाउँ विद्यालय हो । विद्यालयमा नियमित खेलकुद कार्यक्रम, प्रतियोगिता र प्रशिक्षणको व्यवस्था गर्न सके धेरै प्रतिभावान खेलाडीहरू तयार हुन सक्छन् । खेलकुदलाई पाठ्यक्रमसँग जोडेर विद्यार्थीहरूलाई खेलमा सहभागी गराउन सके उनीहरूको स्वास्थ्य र अनुशासन दुवैमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ ।
तेस्रो, योग्य प्रशिक्षक र खेल विज्ञानको प्रयोग आवश्यक छ । आधुनिक खेलकुदमा केवल अभ्यास मात्र पर्याप्त हुँदैन । खेलाडीहरूको फिटनेस, पोषण, मानसिक तयारी र रणनीतिक प्रशिक्षण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रशिक्षक, फिजियोथेरापिस्ट र खेल विज्ञान विशेषज्ञहरूको सहयोग आवश्यक हुन्छ । यसले खेलाडीहरूको प्रदर्शनलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन मद्दत गर्छ ।
चौथो, खेलाडीहरूको आर्थिक सुरक्षा र सम्मान पनि खेलकुद विकासको महत्वपूर्ण आधार हो । नेपालका धेरै खेलाडीहरूले ठूलो मेहनत गरेर देशका लागि खेल्छन्, तर उनीहरूले पर्याप्त सुविधा र भविष्यको सुरक्षा पाउँदैनन् । यदि खेलाडीहरूलाई छात्रवृत्ति, रोजगारी, बीमा र उचित पुरस्कारको व्यवस्था गर्न सकियो भने उनीहरू अझ उत्साहका साथ खेलकुदमा लाग्न सक्छन् । खेलाडीहरूको सम्मान र हौसला बढाउन राज्य र समाज दुवैले जिम्मेवारी लिनुपर्छ ।
पाँचौं, खेल संघ–संस्थाहरूमा पारदर्शिता र राम्रो व्यवस्थापन आवश्यक छ । कहिलेकाहीँ खेलकुद क्षेत्रमा देखिने विवाद, राजनीति र व्यवस्थापनको कमजोरीले खेलाडीहरूलाई निराश बनाउने गरेको छ । खेलकुदलाई स्वच्छ, निष्पक्ष र पारदर्शी रूपमा सञ्चालन गर्न सके मात्र खेलाडीहरूको विश्वास बढ्छ र खेलकुद क्षेत्र बलियो बन्छ ।
छैटौं, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागिता र अनुभव पनि खेलकुद विकासको लागि महत्वपूर्ण हुन्छ । नेपालले ओलम्पिक खेल तथा एसियाली खेलकुद जस्ता प्रतियोगितामा सहभागिता जनाउँदै आएको छ । तर केवल सहभागिता मात्र होइन, राम्रो तयारी र दीर्घकालीन प्रशिक्षण कार्यक्रम बनाएर पदक जित्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ । यसका लागि सरकार, खेल संघ र प्रशिक्षकहरूको समन्वय अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
सातौं, निजी क्षेत्र र प्रवासी नेपालीहरूको सहयोग पनि खेलकुद विकासमा महत्वपूर्ण हुन सक्छ । यदि उद्योग, व्यवसायी र सामाजिक संस्थाहरूले खेलकुदमा लगानी र प्रायोजन गर्न थाले भने खेलाडीहरूलाई राम्रो अवसर मिल्न सक्छ । खेलकुद प्रतियोगिता, प्रशिक्षण कार्यक्रम र प्रतिभा खोज अभियान सञ्चालन गर्न निजी क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।
अन्ततः खेलकुद केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, राष्ट्रको गौरव र पहिचानको प्रतीक पनि हो । जब कुनै खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा देशको झण्डा फहराउँछ, त्यो सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि गर्वको क्षण हुन्छ । त्यसैले खेलकुदको विकासका लागि सरकार, समाज, खेल संघ, प्रशिक्षक र खेलाडी सबैले मिलेर काम गर्नुपर्छ ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, नेपाली खेलकुदको विकासका लागि स्पष्ट नीति, आधुनिक पूर्वाधार, योग्य प्रशिक्षक, खेलाडीको सम्मान र पारदर्शी व्यवस्थापन अत्यन्त आवश्यक छ । यदि यी पक्षहरूलाई सही ढंगले कार्यान्वयन गर्न सकियो भने नेपालले भविष्यमा अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुदमा ठूलो सफलता हासिल गर्न सक्छ । खेलकुदको विकासले केवल खेलाडी मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रलाई उचाइमा पुर्याउने शक्ति राख्छ ।
श्री गुरुङ–संस्थापक अध्यक्ष, पश्चिमान्चल क्षेत्रीय भलिबल संघ तथा पूर्व राष्ट्रिय भलिबल खेलाडी