हरिप्रसाद पराजुली-खेलकुद मानव जीवनको महत्वपूर्ण शारीरिक तथा मानसिक क्रियाकलाप हो । यसले शरीरलाई स्वस्थ बनाउनुका साथै मानसिक सन्तुलन, अनुशासन, नेतृत्व क्षमता र सामाजिक एकताको विकास गर्न मद्दत गर्दछ । खेलकुद केवल मनोरञ्जन मात्र नभई राष्ट्रको पहिचान, युवाको ऊर्जा व्यवस्थापन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सुदृढ गर्ने माध्यम पनि हो । त्यसैले लोकतान्त्रिक सरकारको दायित्व खेलकुद क्षेत्रलाई व्यवस्थित, प्रभावकारी र दिगो रूपमा विकास गर्नु हो ।
स्पष्ट नीति
लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सरकारले खेलकुद विकासका लागि स्पष्ट नीति, कानुन र संरचना निर्माण गर्नुपर्छ । उचित कानुनी व्यवस्था र नीति बिना खेलकुद क्षेत्र व्यवस्थित रूपमा अघि बढ्न सक्दैन । खेलकुद संघसंस्था, प्रतियोगिता र खेलाडी व्यवस्थापनलाई पारदर्शी तथा जिम्मेवार बनाउन सरकारको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ ।
पूर्वाधार विकास
पूर्वाधार विकास खेलकुद प्रगतिको आधार हो । आधुनिक खेल मैदान, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका स्टेडियम, कभर्ड हल, प्रशिक्षण केन्द्र तथा खेल सामग्रीको उपलब्धताले खेलाडीहरूलाई उत्कृष्ट अभ्यास र प्रतिस्पर्धाका लागि तयार बनाउँछ । त्यसैले सरकारले देशका विभिन्न स्थानमा खेल पूर्वाधार निर्माण तथा स्तरोन्नतिमा लगानी गर्न आवश्यक हुन्छ ।
पर्याप्त बजेट
त्यस्तै खेलकुद क्षेत्रको विकासका लागि पर्याप्त बजेट र आर्थिक सहयोग अपरिहार्य हुन्छ । खेलाडी, प्रशिक्षक, संघसंस्था तथा राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरूलाई आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउँदा खेलकुद गतिविधि निरन्तर र प्रभावकारी बन्न सक्छ । साथै सरकारले प्रतिभाशाली खेलाडीहरूको पहिचान गरी उनीहरूलाई वैज्ञानिक प्रशिक्षण, राष्ट्रिय क्याम्प तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रशिक्षणमा सहभागी गराउने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
प्रतियोगिताको आयोजना
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताको आयोजना र सहभागिताले खेलाडीहरूलाई प्रतिस्पर्धात्मक अनुभव प्रदान गर्छ । यसले खेलाडीको स्तर उकास्नुका साथै देशको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पनि बढाउँछ । साथै विद्यालय र विश्वविद्यालय स्तरमा खेलकुद कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिँदा विद्यार्थीहरूमा खेल संस्कृतिको विकास हुन्छ ।
समावेशी खेलकुद
लोकतान्त्रिक सरकारले समावेशी खेलकुद विकासलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ । महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा दुर्गम क्षेत्रका युवाहरूलाई खेलकुदमा समान अवसर प्रदान गर्दा खेल क्षेत्र अझ व्यापक र समृद्ध बन्न सक्छ । उत्कृष्ट खेलाडीहरूलाई पुरस्कार, छात्रवृत्ति, रोजगारी र सम्मान प्रदान गरेर उनीहरूको मनोबल बढाउनु पनि सरकारको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो ।
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा खेलकुदको सम्भावना अत्यन्त ठूलो भए पनि यसको विकास अपेक्षाअनुसार हुन सकेको छैन । मुख्य समस्या स्पष्ट दीर्घकालीन खेल नीति, पर्याप्त बजेट र प्रभावकारी व्यवस्थापनको अभाव हो । धेरै अवस्थामा खेलकुद संघसंस्थाहरूमा राजनीतिक हस्तक्षेप, व्यवस्थापन कमजोरी तथा पारदर्शिताको कमी देखिन्छ, जसले खेलकुद विकासमा अवरोध सिर्जना गर्दछ ।
यदि लोकतान्त्रिक सरकारले खेलकुदलाई राष्ट्रिय विकासको महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा स्वीकार गरी दीर्घकालीन योजना बनाएर कार्यान्वयन गर्छ भने उल्लेखनीय परिवर्तन सम्भव छ । विद्यालय स्तरदेखि नै प्रतिभा पहिचान गर्ने प्रणाली विकास, आधुनिक प्रशिक्षण प्रविधि प्रयोग तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रशिक्षकहरूको सहयोगले नेपाली खेलाडीहरूको क्षमता बढाउन सकिन्छ ।
यसका साथै निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई पनि खेलकुद विकासमा जोड्न आवश्यक छ । सार्वजनिक–निजी साझेदारीमार्फत खेल पूर्वाधार निर्माण र व्यवस्थापन गर्दा आर्थिक भार कम हुनुका साथै गुणस्तरीय सुविधा उपलब्ध गराउन सकिन्छ । डिजिटल प्रविधि, खेल विज्ञान र खेल व्यवस्थापनको आधुनिक अभ्यास अपनाउँदा खेलाडीहरूको प्रदर्शन सुधार गर्न सकिन्छ ।
समग्रमा हेर्दा, लोकतान्त्रिक सरकारको स्पष्ट दृष्टिकोण, पारदर्शी व्यवस्थापन र दीर्घकालीन लगानीले मात्र खेलकुद क्षेत्रको दिगो विकास सम्भव हुन्छ । यसले देशको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा बढाउनुका साथै युवालाई स्वस्थ, अनुशासित र सकारात्मक दिशामा अघि बढाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ ।
हरिप्रसाद पराजुली
पूर्व अन्तर्राष्ट्रिय भलिबल खेलाडी
